در هجدهم ذیالحجه سال دهم هجری، در بازگشت از آخرین حج پیامبر اکرم (ص) که به حجةالوداع معروف است، واقعهای عظیم در محلی به نام غدیر خم رخ داد و خطبه غدیر برای حاضرین بیان شد. این مکان، در میانه راه مکه و مدینه، جایی با آبگیر و سایهبان درختان بود. دهها هزار نفر — که برخی مورخان تا صد و چهل هزار نفر گفتهاند — در آنجا جمع شده بودند. هوا بسیار گرم بود. پیامبر (ص) دستور دادند کاروان توقف کند، کسانی که جلوتر رفته بودند بازگشتند و همه در انتظار ایستادند.
خطبه غدیر
پیامبر بر فراز منبری که از جهاز شتران درست کرده بودند، قرار گرفتند و خطبهای طولانی و پرمحتوا ایراد کردند. این خطبه دقیقاً پس از نزول آیه شریفه «الیوم أکملت لکم دینکم وأتممت علیکم نعمتی ورضیت لکم الإسلام دیناً» بیان شد. یعنی خداوند در همان روز اعلام کرد که دین را کامل کرد و نعمتش را بر بندگان تمام نمود. این آیه خودش نشاندهنده اهمیت فوقالعاده آن لحظه بود.
در آغاز خطبه، پیامبر (ص) با حمد و ثنای خداوند آغاز کردند، خداوندی که دانای به همه اسرار، قادر مطلق و یگانه است. سپس فرمودند که من مسئول ابلاغ پیام الهی هستم و اگر این پیام را نرسانم، وظیفه رسالت خود را انجام ندادهام. بعد، دست مبارکشان را بلند کردند و حضرت علی بن ابیطالب (ع) را در کنار خودشان قرار دادند و با صدای رسا فرمودند:
«مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ. اللّٰهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.»
یعنی «کسی که من مولای او هستم، این علی مولای اوست. خدایا! دوست بدار هر که او را دوست بدارد، دشمن بدار هر که او را دشمن بدارد، یاری کن هر که او را یاری کند و خوار کن هر که او را خوار کند.»
تحلیل مهم ترین بخش خطبه غدیر
این جمله قلب خطبه غدیر است. پیامبر (ص) در ادامه، علی (ع) را به عنوان وصی، برادر، جانشین و امام بعد از خود معرفی کردند. او را با صفاتی همچون عالم به تأویل قرآن، عادل، شجاع، دانای به احکام و راهنمای امت توصیف کردند. تأکید کردند که ولایت علی (ع) ادامه ولایت خداوند و رسول خداست و باید تا قیامت ادامه پیدا کند. پیامبر (ص) از نسل پاک اهلبیت (ع) و امامان بعد از علی (ع) نیز سخن گفتند و فرمودند که امت باید به قرآن و اهلبیت تمسک کنند تا گمراه نشوند.
در بخشهای دیگری از خطبه، حلال و حرام الهی را یادآوری کردند، به مردم هشدار دادند که بعد از ایشان ممکن است انحرافاتی پیش آید و تأکید کردند که تنها راه نجات، اطاعت کامل از علی (ع) و امامان معصوم است. پیامبر (ص) مردم را به بیعت با علی (ع) دعوت کردند و بسیاری از صحابه، از جمله عمر بن خطاب، آمدند و تبریک گفتند: «بخ بخ یا علی، أصبحت مولای و مولى کل مؤمن و مؤمنة.»
اتمام حجت پیغمبر
این واقعه، اتمام حجت نهایی پیامبر (ص) بود. ایشان میدانستند که زمان رحلتشان نزدیک است، بنابراین در حضور صدها هزار شاهد، جانشینی علی (ع) را به صراحت اعلام کردند. از دیدگاه ما شیعیان، غدیر نه فقط یک واقعه تاریخی، بلکه روز اتمام دین و تاجگذاری ولایت الهی بر امام علی (ع) است. این روز بزرگترین عید امت اسلامی است، حتی از عید فطر و قربان برتر دانسته شده، چون اسلام بدون ولایت، کامل نمیشود.
خطبه غدیر سند زندهای است بر حقانیت تشیع. ما معتقدیم که خلافت و امامت، امری الهی است و با انتخاب مردمی یا شورا تعیین نمیشود، بلکه فقط توسط خداوند و از طریق پیامبرش تعیین میگردد. حدیث «من کنت مولاه…» در منابع متعدد شیعه و حتی بسیاری از منابع اهل سنت نقل شده و متواتر است.
این خطبه، نقشه راه امت تا قیامت است: تمسک به ثقلین (قرآن و اهلبیت)، مبارزه با ظلم و تحریف، و پیروی از امام معصوم. غدیر فقط یک سخنرانی نبود، بلکه اعلام رسمی حکومت عدل علوی و ادامه رسالت به شکل امامت بود.
هر سال در روز عید غدیر، شیعیان با شادی، نماز، جشن، تبریک به یکدیگر و خواندن این خطبه، این نعمت بزرگ الهی را گرامی میدارند و تجدید بیعت با مولایشان علی (ع) میکنند. غدیر برای ما نماد عشق به ولایت، وفاداری به حق، و ادامه راه پیامبر (ص) است.